- હિમાલયી ઇકોસિસ્ટમ ઝરણાં, જળાશયો અને નદીઓના સ્ત્રોતને ટકાવે છે
- ગેરકાયદે બાંધકામ અને અનિયંત્રિત પ્રવૃત્તિઓ સામે ચેતવણી
- DST હેઠળ ત્રણ કેન્દ્રો: કાશ્મીર, સિક્કિમ અને તેજપુર યુનિવર્સિટી
- ભારતના વેધર રડાર 2014ના 16થી વધીને 50 થયા
- લવેન્ડર ખેતીથી જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ખેડૂતો અને ગ્રામીણ ઉદ્યોગસાહસિકોને તક
કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી તથા પૃથ્વી વિજ્ઞાન રાજ્યમંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો) ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે મંગળવારે હિમાલય અને તેના ઇકોસિસ્ટમના રક્ષણને રાષ્ટ્રીય જવાબદારી ગણાવી. તેમણે કહ્યું કે આ કુદરતી સંસાધન બચાવવામાં દરેક નાગરિકનો હિસ્સો છે.
શ્રીનગરમાં શેર-એ-કાશ્મીર કૃષિ વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી યુનિવર્સિટી (SKUAST-K)ના શાલીમાર કન્વેન્શન સેન્ટરમાં વિશેષ સત્ર યોજાયું. તે 13મી ઓલ ઇન્ડિયા સસ્ટેનેબલ માઉન્ટેન ડેવલપમેન્ટ સમિટનો ભાગ હતું, જે 12થી 14 ઓક્ટોબર દરમિયાન ચાલી રહી છે.
સત્રમાં સચિવ, વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી બબીલા રાકવાલ અને SKUAST-Kના વાઇસ-ચાન્સેલર પ્રોફેસર નઝીર એ. ગનાઈ હાજર હતા.
વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચે સંતુલન
જિતેન્દ્ર સિંહે કહ્યું કે હિમાલય દેશની ઇકોલોજીકલ સુરક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ છે. તે ઝરણાં, જળાશયો, નદીઓના સ્ત્રોત અને ગ્લેશિયરને ટકાવે છે. આ વિસ્તાર પ્રવાસન, ખેતી અને આજીવિકાનો પણ આધાર છે.
તેમણે કહ્યું કે વિકાસની જરૂરિયાત અને આજીવિકાની તકો સાથે નાજુક પર્વતીય ઇકોસિસ્ટમ બચાવવાનો પડકાર છે. ગેરકાયદે બાંધકામ, અનિયંત્રિત પ્રવૃત્તિઓ અને માનવ-સર્જિત દખલથી સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં જોખમ વધી શકે છે. તેથી પર્યાવરણ સુરક્ષા વિકાસ આયોજનનો અભિન્ન ભાગ હોવી જોઈએ.
સંશોધન અને દેખરેખ
મંત્રીએ રાષ્ટ્રીય જળવાયુ પરિવર્તન કાર્ય યોજના હેઠળની નેશનલ મિશન ફોર સસ્ટેનિંગ ધ હિમાલયન ઇકોસિસ્ટમનો ઉલ્લેખ કર્યો. DST દ્વારા કાશ્મીર યુનિવર્સિટી, સિક્કિમ યુનિવર્સિટી અને તેજપુર યુનિવર્સિટીમાં ત્રણ કેન્દ્રો ઓળખવામાં આવ્યા છે.
વાડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ હિમાલયન જિયોલોજી લદ્દાખ અને ડોડા વિસ્તારમાં 2015થી ગ્લેશિયર દેખરેખ અને ક્ષેત્ર સંશોધન કરી રહી છે. તેમાં ઓટોમેટિક વેધર સ્ટેશન અને સિસ્મોમીટરનો ઉપયોગ થાય છે. ભૂસ્ખલન અને ભૂતકાળના ભૂકંપ અંગે પણ અભ્યાસ થાય છે.
જિતેન્દ્ર સિંહે કહ્યું કે ભારતના વેધર રડાર નેટવર્ક 2014માં 16 હતા, જે હવે 50 થયા છે. મિશન મૌસમ હેઠળ વધુ 50 રડાર આયોજિત છે. આવી સુવિધાથી આત્યંતિક હવામાન અને કુદરતી આફતોની તૈયારી મજબૂત બને છે.
વાડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટે જમ્મુ-કાશ્મીરના 10 ગામમાં પાયલોટ અભ્યાસ શરૂ કર્યો છે. તેના તારણોથી સ્થાનિક સ્તરે યોગ્ય પગલાં સૂચવવામાં મદદ મળી શકે છે. મંત્રીએ આ સંદર્ભમાં જમ્મુ-કાશ્મીર સસ્ટેનેબલ માઉન્ટેન ડેવલપમેન્ટ પોલિસીના ડ્રાફ્ટની તપાસ કરવા જણાવ્યું.
લવેન્ડરથી આજીવિકા
જિતેન્દ્ર સિંહે જમ્મુ-કાશ્મીરમાં વિજ્ઞાન આધારિત આજીવિકાના ઉદાહરણ તરીકે એરોમા મિશન અને પર્પલ રિવોલ્યુશનનો ઉલ્લેખ કર્યો. ગુલમર્ગ અને પડ્ડર જેવા વિસ્તારમાં લવેન્ડરની ખેતીથી ખેડૂતો અને ગ્રામીણ ઉદ્યોગસાહસિકોને તક મળી છે.
તેમણે કહ્યું કે ફક્ત ખેતી પૂરતું નથી. ઉગાડનારાઓને એરોમા અને ફ્રેગ્રન્સ ઉદ્યોગ સાથે મજબૂત બજાર જોડાણ, ટેક્નોલોજી, ધિરાણ અને ઉદ્યોગસાહસિકતાનો સહારો જોઈએ. મહિલા સ્વ-સહાય જૂથો અને યુવા ઉદ્યોગસાહસિકો પણ આમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
અંતે મંત્રીએ સામૂહિક પ્રયાસો પર ભાર મૂક્યો. તેમણે કહ્યું કે વૈજ્ઞાનિક પગલાં અને સરકારી કાર્યક્રમોને જમીની સ્તરે જવાબદાર નિર્ણયોનો સાથ મળવો જોઈએ. હિમાલયનું રક્ષણ ફક્ત સ્થાનિક સમુદાયો માટે નહીં, દેશના લાંબા ગાળાના પર્યાવરણી કલ્યાણ માટે પણ જરૂરી છે.
